Türk Halk Tefekküründe Kurt isimli bu çalışmamız birbirleri ile bağlantılı 14 farklı çalışmadan oluşmuştur. Bunlardan 9'u bildiri olarak hazırlanmış ancak 5'i bildiri olarak verilmiştir. Diğerlerinden 2'si armağan kitaplarına makale olarak verilmişken son 3'si ise dergilerde makale olarak çıkmışlardır. 2007 Haziran’ından sonra inanç muhtevalı ve kurt konulu çalışmalarımız ise şimdilik fişlerde beklemekte veya muhtelif yazılarımızda ara bilgi olarak yer almaktadır. Kurtlarla ilgili inançlar konusu diğer birçok inanç içerikli çalışma gibi tekrar tekrar yenilerek ele alınmaları gerektiğine inanıyoruz. Bizim bu çalışma ile yapabildiğimiz mevcut bilgilerin bir kısmını toplayıp alandan yapabildiğimiz çalışmalarla bir disipline sokabilmekten ibarettir.

Kitap içerisinde yer alan yazılardan “Göktürklerden Günümüze Türk Halk İnançlarında Kurt” isimli olan bu konudaki ilkyazı ve bir noktada da çerçeve yazı karakterindedir.[1] Bu çalışmamızın ilk planı, Gagavuzeli’nde katıldığımız Kurt Bayramı’nda atılmış ve burada derlenilen bilgiler daha sonra vermiş olduğumuz bir bildirimizin hazırlanmasını sağlamıştı.[2] Bu bilgi şöleninin bildirileri yayınlamadılar. Diğer yazılar, bu yazının satır arası temalarından ve yeni bulgulardan doğmuştur. Hal bu olunca bu yazı ile diğerleri arasında sadece bilgi ve mesaj ortaklığı değil aynı zamanda zaman zaman ve sınırlı da olsa kaçınılmaz tekrarlar vardır.

Esasen Kurt ve inancı bir arada ele alan ilk çalışmamız, yayınlamadığız "Kurt İçerikli Bibliyografya" isimli 150 kadar kaynak künyesi ile yaptığımız çalışmamızdı. Bu çalışmayı yayınlamadık çünkü bilgilerin kaynağı daha ziyade çeşitli monografilerdi. Çok sınırlı yer vermiş olsalar da bu konuya yer vermemiş monografi adeta yoktu. Sözlü kültür özlü yazılı kaynaklar ise, büyük ölçüde tekrar mahiyetinde idiler. Konuya ilgisi dolaylı gibi görünen donuna girme türünden tasavvufi metinler de incelemelerimize ışık tutmuşlardı ama bu çalışmada fazla yer tutmuyorlardı. Geriye kalıyordu sayıları sınırlı konumuzla birebir ilişkili olan çalışmalar ki, bunlar zaten metinde yararlanılan ve ilkemiz gereğince kitabın kaynaklar kısmında yer almışlardı. Bunların da tanıtım ve eleştirilerini ayrıca yapmaktansa vesile oldukça yapmayı seçtik. Yazılarımıza kaynaklığı daha ziyade alandan yaptığımız çalışmalardan derlemiş olduğumuz bilgiler yaptılar.

Kurtla ilgili çalışmalarda Kurt Ağzı Bağlamak ve Kurt Ağzı Açmak konuları, kurttan türemiş olmak, kurdun yol gösterici özelliği, kurt-ulumak bağlantısı konuları kadar önemli idi. Kurt Ağzı Bağlamak ile halk inançlarındaki bağlanma ve bağlama konularını da birlikte düşünmek gerekiyordu. Türk kültür coğrafyasından bu konuda derlemiş oluğumuz bilgileri[4] isimli çalışmamızda ele aldık.

Bu çalışmamızı konuya dair yapmış olduğumuz yeni bulguların incelenip yayınlanmaları izledi. İlk çalışmalarımızın kapsamına girebilecek tamamlayıcı bilgiler ile konunun gelenine dair olan yeni bilgiler elde etmiştik. Bunların da okuyucunun eline geçmesini istedik ve bir yayın daha yaptık[5] Böylece çalışmalarımız bir ilmek daha kazanmış oldu.

Çalışmalarımız ilerledikçe dikkatimizi çeken bir husus oldu. Anadolu Türk kültür coğrafyasının Türk kültürlü halklarından kurtla ilgili inançlar daha ziyade Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da yoğunlaşmışlardı. Bu kere bu yöreden derlenilen ilgili bilgilerin karılaştırılmalarını yaptığımız bir bildiri verdik.[6]

Benzeri bir çalışmayı da Bursa ve çevresi için sözlü kültür unsurlarını merkeze alarak yaptık. Yazıya yansımış her türlü sözlü kültür verilerini örneklemelerle bir çalışma yaptık.[7] Artık kurt konusu ile ilgili bilgi birikimim beni üstünlük sahibi etmişti. Her yeni çalışma ve her yeni bulgu bana yeni ufuklar açıyordu.

Bu kere dikkatimizi başka bir husus çekti. Anadolu Türk halk inançları kültür coğrafyasında kurt içerikli inançlar, Alevi inanç ortamımızda daha farklı, adeta daha derin bir sofistik mahiyet arz ediyordu. Özellikle ulumak etrafında gelişen bilgiler mitolojik bir mahiyet arzediyodu. Ulumakla ilgili tespitlerimizi, ak ve kara iyeler, Gök Ehli olmak gibi hususlarla anlamlandırmaya çalışarak bir bildiri hazırladık.[8] Ancak bu çalışmamız sanırız yayınlanmadı veya sonucunu takip etme imkânımız olmadı.

Dr. Yaşar Kalafat İlk ve orta tahsilini 1939 yılında dünyaya geldiği Kars'da, Yüksek tahsilini 1961 – 1962 yıllarında mezun olduğu Atatürk Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nde zooteknist olarak yaptı. 1986-1987 Güz döneminde Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünden fark derslerini vererek mezun oldu. 1987 yılında Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsünden Yakın Çağ Tarihinden "Şeyh Sait" konulu 1989 yılında Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Bölümünde Halk Edebiyatından "Doğu Anadolu'da Eski Türk İnançlarının İzleri" konulu ve 1991 yılında Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dinler Tarihi'nden "Kuzey Azerbaycan Doğu Anadolu ve Kuzey Irak'da eski Türk Dini İzleri, Dini Folklorik Tabakalaşma" konulu mastırlar yaptı. 1992 yılında Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Ana Bilim Dalı'ndan "Şark Meselesi Işığında Şeyh Sait Olayı, Karakteri, Dönemindeki İç ve Dış Olaylar" konulu çalışması ile bilim doktoru ünvanını aldı. 2002 yılında KPSA'nın (Kazakistan) Fahri doktoru oldu. Irak, İran, Suriye, Türkmenistan, Tacikistan Afganistan, Özbekistan, Karakalpakistan, Kırgızistan, Kazakistan, Nahçıvan, Azerbaycan, Gürcistan, Karaçay-Çerkez, Kabartay-Balkar, Dağıstan, Kırım, Çuvaşistan, Tataristan, Başkurdıstan, Altay, Hakasya, Yunanistan, Romanya, Makedonya, Sırbistan, Dağıstan, Bulgaristan, Gagavuzeli, Kıbrıs, Dağlık Altay gibi Türk Bölgelerinde, Suudi Arabistan'da Almanya, Belçika, Avusturya, Norveç, İsveç, Hollanda’da bulundu ve buralarda alanında yaptığı çalışmaları sürdürmektedir. 1999 yılında Başbakanlıktan emekli olan Yaşar Kalafat halen ASAM'da Kafkasya Araştırmaları Masası Başkanı ve üyesi olarak çalışmaktadır. İLESAM, Folklor Araştırmaları Kurumu, Dinler Tarihi Derneği üyesidir. Avrasya, Analiz, Stratejik Analiz, Avrasya Dosyası, Jeopolitik Gündem, Ermeni Araştırmaları, Karadeniz Araştırmaları gibi yayınların Yayın Kurulu'nda görevlidir.

Çalışmalarımızda eski ve mevcut halk inançlarımız arasında bir devamlılığın kurulmasını kurttan hareketle yapacağımız bir hazırlık yaptık. Bu çalışma gelebildiğimiz noktanın doruğu idi. Çalışmalarımıza tasavvufi bir boyut da kazandırmış mistik muhtevasını oldukça zenginleştirmiştik Hazırlığımızı bir bildiriye dönüştürdük.[11] Ancak hazırlığını yaptığımız Bilgi şöleni gerçekleşmedi.

Türk kültürünün Alevi inanç kesimindeki kurt ile ilgili bulgularımızı yeni tespitlerimizle birlikte Sivas’ta bir bildiride toplama imkânı bulduk.[12] Bu çalışmanın ilk adımlarını bir başka bilgi şöleni için hazırlamıştık.[13] Ancak Alevi inancında kurt konusu içerikli bilgilerimizin tümünü bu bildiriye alamadık ilave bulgularımız yeni çalışmalarda ele alınmayı bekliyorlar.

Kurt konulu son çalışmamız, Tataristan’dan bir meslektaşımın aynı konulu çalışması[14] ile yapılmış bir karşılaştırma şeklinde oldu.[15] Bu şekilde karşılaştırmalar yaparak kurtla ilgili çalışmaları daha sağlam bir mitolojik zemine oturtmamızı sağlayabilecek birkaç çalışma daha tespit ettik

Bu konuda açıklanması gereken bir diğer husus ise, Kenan Tanyeri’nin “Yaşar Kalafat’ın Araştırmaları Çerçevesinde Halk İnançlarında Kurt” isimli, Doç Dr. Erdoğan Altnkaynak yönetiminde, Giresun Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde Haziran 2007 tarihinde yapmış olduğu lisans tezidir. Üniversitesi yaptırılan bu tez konusundaki ilk akademik çalışmadır.

İçindekiler

İÇİNDEKİLER.. 3
SUNUŞ. 5
I. METİN.. 11
Geçmişten Günümüze Kurt 13
Başkurt Adına Dair 35
Kurtağzı Bağlama 45
Yeni Bulgular 57
Başkurt Adının Türk Halk İnançlarındaki Yeri çıkacak. 67
Doğu Anadolu’da Kurt 75
Horasan-İran’da Kurt 87
Batı Anadolu’da Kurt 113
Kurt ve Ulumak. 123
Alevilerde Kurt 139
Azerbaycan-Anadolu-Suriye’de Kurt 155
Sofizm-Kurt 177
Urmençeyev-Kurt 197
DİZİN.. 207
KAYNAKLAR.. 209
RESİMLER.. 217

Notlar:

[1] Yaşar Kalafat, “Göktürklerden Günümüze Türk Halk İnançlarında Kurt”, XIV. Türk Tarih Kongresi, Anakara, 9–13 Eylül 2002, Kongreye Sunulan Bildiriler III. C, Anakara 2005, Sf. 461–475
[2] Yaşar Kalafat, “Gagavuz Canavar Yortusu ve Türk Halk İnançlarında Kurt”, II. Uluslar arası Gagavuz Kültür Sempozyumu, Komrat 19–21 Ekim 2001
[3] Yaşar Kalafat, “Başkurt Adının Türk Halk İnançlarındaki Yeri” Edebiyat ve Folklor Dergisi, 2004/1, S.337, sf. 231–234
[4] Yaşar Kalafat, “Türk Halk İnançlarında Kurt Ağzı Bağlamak”, Prof. Dr. Tuncer Gülensoy’a Armağan, Kayseri, 2006
[5] Yaşar Kalafat, “Türk Halk Kültüründe Kurtla İlgili Yeni Tespitler”, Prof. Dr. Fikret Türkmen Armağanı, İzmir, 2005, Sf. 403–409
[6] Yaşar Kalafat, “Doğu Anadolu Halk Kültüründe Kurt”, I. Uluslar arası Ağrı Dağı ve Nuh’un Gemisi Sempozyumu, 07–11 Eylül 2005, Doğubayazıt
[7] Yaşar Kalafat, “Sözlü Kültürümüzde Bursa ve Yöresi Örnekleri İle Kurt”, II. Bursa Halk Kültürü Sempozyumu Bildirileri 20–22 Ekim 2005, Bursa, Bursa 2005 C.II, Sf. 415–423
[8] Yaşar Kalafat, “Denizli Çevresinde Kurt ve Ulumak İle İlgili İnançlar”, Denizli Kültür Sempozyumu, 06–08 Eylül 2006
[9] Yaşar Kalafat, “Azerbaycan-Anadolu-Suriye Sözlü Kültüründe Kurt”, II. Kayseri Yöresi Kültür Sanat ve Edebiyat Bilgi Şöleni, Kayseri, 10–12 Nisan 2006 Kayseri, 2007 Sf. 241–255
[10] Yaşar Kalafat, “Doğubayazıt-Gürkan Seyahati ve Türk Halk İnançlarında Kurt”, Güney Azerbaycan, Sosyal Kültürel Siyasi Araştırmalar Dosyası, Kış 2006, sf. 115–133
[11] Yaşar Kalafat, “Türk Halk Tefekküründe Kurt Kültü” Uluslar arası Bursa Tasavvuf Kültürü Sempozyumu 5, Bursa 2006
[12] Yaşar Kalafat, “Osmanlı’dan Günümüze Sivas Alevilerinde Kurt Kültü”, Osmanlı’dan Günümüze Sivas, Sivas 21–25 Mayıs 2007
[13] Yaşar Kalafat, Türk Kültürlü Alevi Bektaşi İnançlı Halklarda Kurt”, II. Uluslararası Kazdağı Sempozyumu, Çanakkale, 22–24 Ağustos 2006
[14] Urmançeyev, “Orta Asya Türk Tarih ve Folklorunda Boz/Ak Kurt”, Kardeş Edebiyatlar, Erzurum,1983, S. 7, sf. 4–18
[15] Yaşar Kalafat, “Urmançeyev’in Kurtla İlgili Tespitlerine Dair Bir Karşılaştırma”, Serhat Kültür, Tarih Kültür Haber Dergisi, Eylül-Ekim 207, Sf. 31–32

Yaşar Kalafat: Türk Kültürlü Halklarda Halk İnançları-I: Türk Halk İrfanında Kurt. Lalezar Kitabevi: 13, Ankara 2007, 213 S., ISBN 978-605-5975-01-2