Alevilik, İslamdır. ‘Hakk-Muhammed-Ali’ yolunun ‘Kırklar Meclisi’nde olgunlaştığı ve Oniki İmamlarla devam eden; İmam Cafer-i Sadık’ın akıl ölçüsünü rehber olarak alan, Horasan erenlerinin himmetleriyle Anadolu’ya gelen Hazret-i Pîr’le ve ulu ozanlarımızın nefesleriyle hayat bulan inancın adıdır.

Alevilik inancı, hayatın amacını insanın ham ervahlıktan çıkarak insan-ı kâmil olup özüne dönmek olarak tanımlar. Bunun için de; ‘Mürşid’, ‘Pîr’ ve ‘Rehber’ huzurunda ikrar verilerek ‘Dört Kapı Kırk Makam’ aşamasından geçilir. İnancımızın uygulandığı mekân cemevidir.

[I. Avrupa Dedeler Kurultayı (Nijmegen / Hollanda, 21-22 Mayıs 2005), I. Türkiye Alevi Dedeler Kurultayı (Karacaahmet Sultan Dergâhı / İstanbul, 29-30 Ekim 2005), I. Avrupa Alevi Dedeler Şurası (Eindhoven / Hollanda,  24 - 25 Aralık 2005)]

Türkiye'de al, albastı, alkarısı, alanası, alkızı terimleriyle, genelde kırklı lohusa ve çocuklara, nadir olarak da gebe, gelin, güvey, erkek, yolcu ve atlara musallat olduğu düşünülen bir ruh veya hastalık ifade edilir.

Cin, peri, şeytan olarak tasavvur edilen bu ruh; köpek, kedi, oğlak, buzağı, tilki, örümcek, kuş, gelin, erkek, kefenli ölü, cadı, kıl ve nihayet insan ile hayvan özelliklerini bir arada bulunduran insan-hayvan şekillerinde görülür. Adı geçen ruh, en ziyade şu şekilde bir cadı kadın kimliğinde kendini gösterir:

Uzun boylu, uzun parmaklı ve tırnaklı, dağınık saçlı, yağlı vücutlu, el ve ayakları küçük, dişlek, bir dudağı yerde-bir dudağı gökte, bazan zenci suratlı, memelerini masallardaki devler gibi omuzlarından geriye atabilen, tepesinde gözü olan çok çirkin, al gömlek giyen bir yaratık. Küpüne binerek bir gecede Kırım'a gidip gelebilir. Çok korkunç bir sesi vardır.

Halk arasında alkarısının ahır, samanlık, viranelik, ıssız yer, nehir kenarı, kaya, çeşme ve su kaynaklarında ikamet ettiğine inanılır. Onun, lohusa ile çocuğunun ciğerlerini suya çalmak veya yemek suretiyle ölümlerine neden olduğu inanışı yaygındır.

Bkz. Orhan Acıpayamlı: Türkiye'de Doğumla İlgili Âdet ve İnanmaların Etnolojik Etüdü. Atatürk Üniversitesi Yayınları: 355, Ankara 1974: 75-76.

"Kızılırmak soru işaretine benzer. Zara'dan doğar, Hafik ve Şarkışla'dan sonra Sivas topraklarını terkeder. Bir yay çizip Kayseri'yi, Nevşehir'i, Kırşehir'i, Ankara'yı ve Çorum'u sular, Samsun'un Bafra ilçesinde denize dökülür. Âşık Veysel'in yaşam öyküsü Kızılırmak gibidir. Bir ucu Bafra'dadır, bir ucu da Zara'da. Bafra'ya dek uzanan acılı bir yaşam Zara'nın doğusundaki Kızıldağın gür sularıyla beslenip sona erer." (Erdoğan Alkan: Kör Oldum Veysel Oldum, E Yayınları, İstanbul 1991: 9.)

Âşık Veysel Şatıroğlu (1894 - 1973): Halk ozanı. Sivas'ın Şarkışla ilçesine bağlı Sivrialan köyünde dünyaya geldi. Veysellere, yörede "Şatıroğulları" denir. Babası, "Karaca" lakaplı, Ahmet adında bir çiftçidir.

Yedi yaşına girdiği 1904'te Sivas'ta çiçek hastalığına yakalanır sol gözünü yitirir. Sağ gözüne de perde iner. Ardından bir kaza sonucu babasının elinde bulunan değneğin ucu perde inen gözüne girer ve o gözü de akar.

Babası şiire meraklı, tekkeyle içli-dışlı biridir. Dertlerini unutacağı bir uğraş olsun diye Veysel’in eline bir saz verir. İlk saz derslerini babasının arkadaşı olan Divriği'nin köylerinden Çamışıhlı Ali Ağa’dan (Âşık Alâ) alır. Kendini de iyice saza verir; usta malı şiirlerden çalıp söylemeye başlar. Karanlık dünyasını aydınlatan ozanlar dünyasıyla Çamışıhlı Ali tanıştırır.

1931 Yılında Sıvas Lisesi edebiyat öğretmeni olan Ahmet Kutsi Tecer ve arkadaşları "Halk Şairlerini Koruma Derneği"ni kurar. Ve 5 Aralık 1931 tarihinde de üç gün süren Halk Şairleri Bayramı'nı düzenler. Bu, Veysel'in yaşamında önemli bir dönüm noktasıdır. 1933'e kadar usta ozanların şiirlerinden çalıp-söyler. Cumhuriyet'in onuncu yıldönümünde Ahmet Kutsi Tecer'in direktifiyle bütün halk ozanları Cumhuriyet ve Gazi Mustafa Kemal üzerine şiirler düzerken, bunlar arasında Veysel de vardır. Veysel'in günışığına çıkan ilk şiiri de "Atatürk'tür Türkiye'nin ihyası"... dizesiyle başlayan şiirdir. Bu şiirin günyüzüne çıkışı, Veysel'in de köyünden dışarıya çıkmasıdır.

Köy enstitülerinin kurulmasıyla birlikte, yine Ahmet Kutsi Tecer'in katkılarıyla enstitülerde, sırasıyla, Arifiye, Hasanoğlan, Çifteler, Kastamonu, Yıldızeli ve Akpınar Köy Enstitülerinde saz öğretmenliği yapar. Bu okullarda Türkiye'nin kültür yaşamına damgasını vurmuş birçok aydın sanatçıyla tanışma olanağı bulur, şiirini iyiden iyiye geliştirir.

1965 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi, özel bir kanunla Âşık Veysel'e, "Anadilimize ve milli birliğimize yaptığı hizmetlerden ötürü", 500 lira aylık bağlanır.

21 Mart 1973 günü, sabaha karşı saat 3:30'da doğduğu köy olan Sivrialan'da, şimdi adına müze olarak düzenlenen evde yaşama gözlerini yumar.

Şiirinin Özellikleri

Âşık Veysel’in şiirlerinde pek çok etkenin etkisi vardır. Hiç kuşkusuz bunların en önemlisi, Türkiye’de, özellikle bu sanatın ustalarıyla ünlü Sivas dolaylarında zenginliği ile öne çıkan âşık geleneği ve kültürüdür.

Veysel’in eserlerinde yazılış tarihi genellikle verilmez. Ama bu şiirler öyle düzenli biçimde yayımlanmışlardır ki, şiir kitaplarına dayanarak bu şiirlerin ne zaman yazıldıkları anlaşılabilir. Bazen ozan, şiirleri arasına eserin yazılış tarihini kendisi yazar.

Veysel’in kariyerine başladığı erken dönem şiirleri ulusal temalar içerir. Kimi zaman bu şiirlerde derin bir felsefeye ve varoluş sorunsalına da rastlanır. Şiirlerdeki konu farkına karşın, bunları, şiirlerin leitmotifi halini alan, acı ve çekilen dertler birleştirir. Bu motif, bu geleneğin temsilcileri için gerçekten de çok tipiktir; ne var ki Veysel’de daha da derinleşir. Ozanın sakatlığının yanı sıra, yaşadığı köyün izole bir köy olması, ayrıca kişisel başarısızlıkları, şiirine derin ve içsel bir karakter kazandırır. Çektiği "devası olmayan acı"nın nedeni yalnızca mutsuz aşk değil, başka şansızlıklar ve yaşadığı trajedilerden kaynaklanır.

Veysel’in şiirinde, şiirsel dinamizm dikkat çeker. Doğa, dünya insan sürekli bir devinim içindedir ve tüm yaşamları söndüren ölüm dışında dünyada hiçbir şey kesin değildir; her şey değişir ve dönüşür. Yaşamı, gece, gündüzle devinen ‘uzun ince bir yol’la karşılaştırır. Yaşam, Veysel’e göre bir süre dinlenilip, sonra yeniden yola çıkmak için terk edilen bir "han"dır.

İçinde cereyan eden tüm olaylarla dünyaya bakışı, insanın dünya ile olan ilişkisini, ayrıca tüm yaşam felsefesini ve daha önce sözü edilen etmenleri dinsel inanç belirler. Veysel, Alevi’dir ve İslam’ın bu mezhebi için tipik olan, örneğin Kerbela benzeri bir içeriğe şiirlerinde rastlanmaz; ancak yine de din, ozanın yaşama bakış açısının ve yaşamsal felsefesinin biçimlenmesinde anahtar rol oynar.

Eserlerinin Sınıflandırılması

Şiirleri konusal bağlamda şu biçimde gruplandırılabilir:

• Aşk, ayrılık, özlem konularını işleyen eserler
• Tanrı’ya yöneltilmiş sözler
• Bireysel yaşamı ve acıyı konu eden eserler
• Doğa güzelliğini betimleyen eserler
• Ulusal konular: Anavatan,Ulus ve Atatürk
• Âşık’ın yaşama bakışını temsil eden düşünsel eserler

Bu sınıflandırma genel olmakla beraber sınıflar arasındaki çerçeveler gevşektir. Bu gerçek, Veysel’in konuları birbirine geçen eserlerindeki motif fazlalığı nedeni ile şiirin, hangi konu başlığı altına alınabileceğinin kimi zaman belirlenemesinden kaynaklanır.

İlk grupta yer alan aşk şiirleri, gönülden seven Âşık’ın coşku durumunu anlatır ve ozanın duygusal objenin peşinde gerçekleştirdiği arayış gezisi ile birlikte, aşk yüzünden çektiği acıları yansıtır.

İkinci gruba, Veysel’in Tanrı’ya yönelttiği övgülerle birlikte Yaradan’la dünya ve adalesizlikler üzerine yaptığı konuşmaları anlatan şiirler dahildir.

Varoluşsal temaları ele alan şiirlerden oluşan üçüncü gruba, ozanın bireysel yaşamı, ona acı veren mutsuzlukları anlatılır. Âşık bu konuları yaşam ve ölümün gizleri ile birleştirir.

Ozanın doğanın olağanüstü güzelliklerini ile bezediği minyatürlerinde, Sivrialan dağları ve gölü dolaylarının yanı sıra kuşların ötüşü, yağmur, fırtına gibi atmosfer olaylarının betimlenişi görülür.

Ulusal konuları içeren şiirler, Cumhuriyet'in kuruluş yıllarındaki siyasal olaylardan söz eder. Bunların arasında Veysel’in ilk şiirlerinde birisi olan “Atatürk Destanı” adlı şiir de bulunur. Bu gruptaki şiirlere didaktik ve moral konuları içeren şiirler de dahildir. Bu eserleri ile ozan yurttaşlarını okumaya heveslendirmek ister, onların bazı temel hatalarını eleştirir.

Diğer düşünsel şiirler çağdaş yaşamın gelişimi, toplumdaki moral ve ruhsal değerlerin uğradığı çöküşü anlatır. Bu şiirler gruplandırmanın son sınıfına dahildir.

Âşık Veysel’in popülerliği pek çok etkene bağlıdır.Bunların en önemlileri, sıradan olmayan kişiliği, olağanüstü zekâsı dünyaya ve çevresindeki gerçeklere araştıran ve canlı bakışlarla bakmasıdır. Ozanın çevresinde, yalnızca basit insanlar yoktur. Dönemin Türkiye’sinin seçkin ve entelektüel tabakası da vardır. Ancak, ozanın şiirlerinin bunca sevilmesinde en önemli rolü, Veysel’in yeteneği ve şiirlerinin açık bir dille yazılmış olması oynar. Ozan, en zor sorunlardan basit bir biçimde söz etmeyi başarır, en karışık meseleleri birkaç sözcükle irdeler. Bunun içindir ki şiirleri her sınıftan insana hitap eder.

Veysel, şiir yazmaya propoganda şiirleri ile başlar. Daha sonraları temsil ettiği akımın karakteristik temalarını ele alarak daha derin içerikli şiirler yazar. Bu şiirleri arasında aşk şiirleri ve moral öğretileri anlatan şiirler vardır. Varoluş felefesi sorunsalıyla da ilgilenir.

Dünyaya bakış açısında eski Bektaşi ustalarının etkisi bulunur. Doğa kültü, doğanın kişileştirilmesi, ozanın doğduğu bölgede, İslam öncesi zamanlardan kalmış bir biçimde hâlâ görülür.

Veysel, aynı zamanda dönemin Türkiye’sinin politik ve toplumsal sorunlarına da değinir. Ancak söylemi, hiçbir zaman bölücü değil, hep yapıcıdır. Problemleri ve sorunları, barış yoluyla çözme taraftarıdır.

Veysel’in şiirleri, ozanın inançlar ve inanışlar karşısında derin bir hoşgörü gösteren hümanist görüşünü yansıtır. Bu da bu şiirlerin güncelliklerini yitirmemelerinin nedenidir. Bu şiirlerde şairin aşkı, mutluluğu arayışı ve kendini kabul etmenin yollarını gösterişi vardır.

Âşık Veysel Türkiye’deki gezgin âşık ustalarının en tanınmış, en gerçekçi, çağdaş temsilcisidir.

[İ. E.]

Bkz. Agata Skopp: “Âşık Veysel’in Şiirlerinin Karakteristik Özellikleri Üzerine” (Çev. Neşe Yüce) Folklor / Edebiyat 8 (2002) 30: 269 -280; Metin Turan: Âşık Veysel .

Bali Baba Sofyevî (ölm. 1551): Halveti, mutasavvıf ve şair.

Bali Baba Sofyevi, tahminen 15. yüzyılın sonlarında, Bulgaristan'ın Sofya civarındaki İstrumça’da (şimdi Strumitsa) doğdu. Şakayık tercümesinde kaydedildiği gibi, bu yörede büyüdü ve daha sonraları Sofya’ya gelip yerleşti.

Sofya’da başladığı tahsilini İstanbul’da tamamladıktan sonra, tekrar Sofya’ya döndü. Kanunî ile bazı seferlere katıldı. Faaliyetini Bulgaristan Türkleri arasında sürdürdü. Tasavvufa dair eserler kaleme aldı.

Halveti Şeyhi Kasım Çelebi’nin ardıllarındandır. Devrinde parlak bir ün kazandı. Adı, sadece Sofya civarında değil, tüm İslam dünyasında yaygınlaştı. Bulgaristan topraklarında kendine ve tarikatına mensup onbin kadar Halveti’nin mevcut olduğu, Tarikatnâme-i Halvetiyye’de yazılıdır.

Bali Baba 1551 yılında vefat etti. Sofya yöresinde Selaniye’de (şimdi Knyajevo) gömülüdür. Türbesi Vitoşa eteklerinde bulunmaktadır. Oğlu İshak Efendi’nin mezarı da türbenin karşısındadır.

Bülent Ecevit (1925 - 2006): Devlet adamı, politikacı. 28 Mayıs 1925'te İstanbul'da doğdu. 5 Kasım 2006’da Ankara’da vefat etti.

1944 yılında Robert Kolej’ini bitirdi. 1946’da Rahşan Ecevit ile evlendi.

1944'te çalışma yaşamına girdikten sonra, işten ayırabildiği zamanlarda Ankara Üniversitesi'nde İngiliz Dili ve Edebiyatı, Londra Üniversitesi'nde Sanskrit, Bengalce, Sanat Tarihi bölümlerine devam etti. 1957'de de ABD'de Harvard Üniversitesi'nde sekiz ay incelemelerde bulundu.

1944'te Ankara'da Basın-Yayın Genel Müdürlüğü'ne İngilizce çevirmeni olarak girdi. 1946-50 arasında Londra'da Türk Basın Ataşeliği’nde çalıştı.

1950-60 arasında "Ulus" gazetesinde, ve "Ulus"un kapatıldığı yıllarda "Yeni Ulus" ve "Halkçı" gazetelerinde, yazarlık ve yazı işleri müdürlüğü yaptı. 1954 sonu ile 1955 başlarında ABD’de, Kuzey Carolina'da yayımlanan "Winston Salem" gazetesinde konuk gazeteciydi.

1965'te "Milliyet" gazetesinde günlük yazılar yazdı. 1950'lerde "Forum" dergisinin yazı işleri kadrosunda yer aldı. 1972'de aylık "Özgür İnsan", 1981'de haftalık "Arayış", 1988'de aylık "Güvercin" dergilerini çıkarttı.

1957 Seçimleri’nde Ankara milletvekiliydi. 1960-61’de Kurucu Meclis üyeliği yaptı. 1961’de Ankara, 1965, 1973, 1977  ve 1991 Seçimlerinde Zonguldak milletvekili oldu. 1995 ve 1999 Seçimlerinde ise İstanbul’dan milletvekili olarak TBMM'deydi.

1959'da CHP Parti Meclisi’ne seçildi.

1961-65 arasında, İsmet İnönü Hükümetlerinde Çalışma Bakanlığı yaptı. Bu dönemde toplu sözleşme ve grev hakları yasalaştı; sendika özgürlüğü sağlandı; genel olarak çalışma hakları ve sosyal güvenlik genişletildi.

1966'da, CHP'de başlayan Ortanın Solu hareketiyle birlikte, Genel Sekreterliğe seçildi. Bu tarihten itibaren "Demokratik Sol" düşüncenin kuramsallaşması ve kökleşmesi için çalışmalar yaptı. 1971'de partisinin askerî yönetimce oluşturulan hükümete katkıda bulunmasına karşı çıkarak Genel Sekreterlik görevinden ayrıldı.

1972 Mayısı’nda CHP Genel Başkanlığı’na seçildi. Genel Başkan olarak girdiği ilk seçim olan 1973 Seçimleri’nden partisi yüzde 33.3 oy alarak birinci çıktı.

1974'te Başbakan oldu. Bu ilk Başbakanlığı döneminde, Kıbrıs Barış Harekâtı gerçekleşti; haşhaş ekimi yasağı kaldırıldı; Türkiye'nin Ege'deki hakları gündeme getirildi; açık yüksek öğretim başlatıldı.

1977'de bir azınlık hükümeti kurdu, fakat güvenoyu alamadı.

1978-79 yılları arasında yeniden Başbakan oldu.

12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra, askerî yönetime karşı çıkışları nedeniyle üç kez hapse mahkûm oldu.

1980'de, askerî yönetimin siyasal çalışmalarını ve düşünce açıklamasını yasaklaması üzerine, CHP Genel Başkanlığından ayrıldı ve siyasal yaşama katkılarını "Arayış" dergisiyle sürdürmeye çalıştı.

Siyasal haklarından yoksun bırakıldığı yıllar boyunca da siyasal çalışmalarını sürdürdüğü için hakkında yaklaşık 130 dava açıldı. Siyasal haklarından yoksun bırakıldığı dönemde, eşi Rahşan Ecevit ile birlikte Demokratik Sol Parti’yi kurdu. 1987'deki halkoylamasıyla, siyasal haklarına yeniden kavuşunca, DSP Genel Başkanlığı’na Bülent Ecevit seçildi ve bu görevi 2004 yılına kadar sürdürdü.

1997-98 yılları arasında kurulan 55. Hükümet’te Başbakan Yardımcılığı yaptı. 1999’da DSP Azınlık Hükümeti olan 56. Hükümet’in ve 1999-2002 yılları arasında da 57. Hükümet’in Başbakanı oldu. 

Demokratik Sol Hareket’le ve uluslararası sorunlarla ilgili muhtelif kitapları vardır. Bunlar: Ortanın Solu (1966), Atatürk ve Devrimcilik (1970), Bizim İki Gücümüz Var: Halk ve Hak (1976), Toplum Siyaset Yönetim (1976), Bağımsızlık ve Özgürlük (1984), Toplumsal Kültürün Türk Siyasal Yaşamına Etkisi (1989), Değişen Dünya ve Türkiye (1990), Mithat Paşa ve Türk Ekonomisinin Tarihsel Süreci (1993), Körfez Bunalımının Öncesi ve Sonrası (2003), Kıbrıs Gerçeği ve Irak Sorunu (2003)'dur. 

Yazarlığa sanat yazılarıyla başlamıştı. 1950'li yıllarda, çağdaş sanat akımlarını tanıtmak üzere kurulan "Helikon" derneğinin kurucuları arasında yer aldı ve bir süre Sanat Eleştirmenleri Derneği'nin Genel Sekreterliğini yaptı.

1976'da şiir kitabı yayınlandı. Daha sonra, şiirlerinin çevirileri, kitap olarak, Federal Almanya'da, Sovyetler Birliği'nde, Romanya'da, Yugoslavya'da, Danimarka'da ve İsveç'te yayınlandı.

T.S. Eliot'un "Kokteyl Parti" adlı şiir dramını Türkçe’ye çevirdi. İngiliz, Amerikan ve Hint ozanlarından Türkçe’ye çeviriler yaptı. Lise öğrencisiyken Rabindranath Tagor'dan çevirdiği iki kitap yayınlandı.

1985 yılında Hamburg Üniversitesi'nde bir sömestr ders verdi. Yasaklı olduğu dönemde ve daha sonra başka Avrupa Üniversitelerince ve 1988 ve 1992 yılında muhtelif Amerikan Üniversitelerinde konferanslar verdi.

Etnomüzikoloji, müziğin kültür içindeki anlamını ve müziksel eylemlerin toplumdaki yerini ve değerini inceleyen bir disiplindir. Alanını henüz tam olarak belirleyememiştir. Genel olarak doğa bilimleri ve insan bilimleri araştırma yöntemlerini birleştirerek, herhangi bir kültürün müziğini, içinde oluştuğu kültürle ilişkileri açısından inceler.

Birçok disiplinle işbirliği yapmak durumundadır. Antropoloji, etnoloji, müzikoloji, müzik tarihi, müzik felsefesi, müzik estetiği, müzik sosyolojisi, müzik psikolojisi, müziko-arkeoloji, halkbilimi, akustik, organoloji, müzikoterapi, müzikolinguistik, müzik terminolojisi, müziko-semantik, fizyoloji alanları etnomüzikolojinin bağlamlarını oluşturmasını destekleyen disiplinlerdir.

Uygulama ve araştırmalara bakıldığında; batı müziği dışında kalan müzik türlerinin yapısal olarak incelenmesi ve belli bir toplumun müziğinin, o toplumun kültürel koşullarında işlevini bir insan davranışı olarak ele alan ‘kültür içindeki müzik araştırmaları’ görülmektedir.

1930’lu yıllara kadar “Karşılaştırmalı Müzikoloji” adı altında çalışmalarını sürdürmekteydi.

Bu dönemde, etnomüzikoloji, öncelikle uygarlık basamağına ulaşmamış toplumların / grupların / kültürlerin müziğini inceler. Asıl uzmanlık alanları farklı olan – Carl Stumph, Erich M. von Hornbostel, Franz Boas, A. J. Ellis, Melville J. Herskovist vb. – müzik bilimcilerinin ve özellikle Amerikan Antropoloji Okulu’nun etkisiyle yeni bir akım oluştu. Karşılaştırma yerine etnolojik yorum önem kazanarak “karşılaştırmalı müzikoloji” adlandırmasına karşı çıkışlar başladı. Eleştirilerin ilki, inceleme alanının, disiplinin adında yer almaması; diğeri de iki farklı müziğin karşılaştırılmasının yanlış olduğu doğrultusundaydı.

Tek bir kültürün müziğinde yapılan derin araştırmalarla, her bir müzikte çok farklı elemanların var olduğu ve bunun, karşılaştırmayı büyük metedolojik ve kavramsal sorun haline getirdiği ortaya çıktı. Her bir müziğin kendi kültürünün sağladığı kuramsal sistem tarafından incelenebileceği farkedildi. İnsanların müziklerini anlamada güvenilir sonuçlara ulaşabilmek için o müziğe biçim veren kültürü de anlama gerektiği düşüncesi benimsenmeye başladı.

John Blacking etnomüzikolojinin çerçevesini şöyle çizer:

“Etnomüzikolojinin amaçları ve yöntemleri insanbilimseldir. Müziği daha çok toplumsal olarak biçimlenmiş kavrayışlar ve müzik yapımcılarının içinde ele alır. Görevi, insanların icrada / edimde bulunma, dinleme ve konuşma aracılığığla müzik olarak tanımladıkları şeyin müzik duyumunu nasıl oluşturduğunu keşfetmektedir.. Beste ayrı bir etkinlik değildir…. Müzik yapmanın ayrı bir kategorisi ve toplumdaki emeğin farklı bir ürünü olarak yeni bir başlangıçtır.”[1]

Antropolog ve Etnomüzikolog Alan Merriam Antropology of Music kitabında etnomüzikolojiyi “müziğin kültür içinde incelenmesi” olarak tanımlar. Daha sonra bu tanımı biraz değiştiren Merriam “etnomüzikoloji, müziğin kültürün bir parçası olarak araştırılmasıdır” demektedir. Bu tanım bugün Amerika’da etnomüzikologların büyük çoğunluğu tarafından paylaşılmaktadır.

1950’li yıllarda Jaap Kunst “karşılaştırma” sözcüğünü çıkarıp yerine “etnoloji” sözcüğünü koyarak “etno-müzikoloji” sözcüğünün kullanılmasını önermiştir.

Önerilen bu yeni ad, müzikologların çoğu tarafından benimsenmişse de Gilbert Chase müzikolojideki yeni adımı doğru bulduğunu, buna karşın yeni adı beğenmediğini belirterek “etnomüzikoloji” yerine “kültürel müzikoloji” önermiştir.[2]

1970’li yıllardan sonra antropolojik yaklaşımın etnomüzikolojiye egemen olması ve bu yaklaşımın büyük ölçüde benimsenmesiyle, etnomüzikolojinin tanımlanması konusundaki çabalar büyük ölçüde azalmış, ancak, “karşılaştırma” yaklaşımı tamamen yok olmamıştır. Bunu bir yöntem olarak değerlendirmek gerekir. Etnosantrizmden arınarak, bir yöntem olarak kullanılan “karşılaştırma” bilimsel incelemelere katkı sağlayacaktır.

Bilim olma sürecinde, etnomüzikolojinin inceleme alanları değiştikçe “yöntem” ve “ad” arayışları sürmektedir.

1990’lardan sonra etnoloji ile müzikoloji dallarını birleştirmeye çalışan etnomüzikolojinin alanı genişlemiş “tüketim müziği veya piyasa müziği”, inceleme konusu olmaya başlamıştır. Dolayısıyla anlam olarak ağırlıklı biçimde “etnisite” kavramını içeren “etnomüzikoloji” adı, bu alan için doyurucu olmamaktadır.

Müzik insan davranışlarını ve kültürel yapının bütün unsurlarını içermektedir. 1990’lardan beri sınırları genişlemiş olan bu alan için Gilbert Chase’in önerdiği “kültürel müzikoloji” adının tekrar tartışmaya açılması hatta kullanılması yerinde olacaktır. [KaKuTS25]

Ayten Kaplan

Notlar

[1] J. Blacking (1992): Folklore, Cultural Performances and Popular Entertainments.

[2] G. Chase (1972): American Musicology and the Social Sciences. Perspectives in Musicology, New York: W. W. Norton.

Felix von Luschan (1854 – 1924): Avusturyalı antropolog. 11.08.1854'te Viyana yakınlarında Oberhollabrunn'da doğdu. 07.02.1924'te Berlin'de yaşamını yitirdi.

1880 – 84 yılları arasında Balkanları, Türkiye'yi ve Kuzey Afrika'yı; 1904'te de Güney Afrika'yı gezdi. Oralarda alan araştırmaları yaptı. 1890'da Berlin'de profesör oldu. 1904'ten itibaren Berlin'de bulunan Museums für Völkerkunde'nin (Berlin Etnoloji Müzesi) yöneticiliğini yaptı.

Temel eserleri şunlardır:

Reisen in Vorderasiens (1886); Reisen in Kleinasien 2 cilt (1889); Völker, Rassen, Sprachen (1927, 2. Baskısı); »Wandervölker Kleinasiens« Zeitschrift für Ethnologie. Organ der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte. Jahrgang, (1886): 167-171; »Die Tahtadschi und andere Überreste der alten Bevölkerung Lykiens« Archiv für Anthropologie, xıx (1891): 31-54; »The Early Inhabitants of Western Asia« Journal of the Royal Anthropological Institute, xLı (1911): 221-244. [KaKuTS19]

İsmail Engin

Kavramın Çeşitli Tanımları
 
1. Etimolojisi

Her dilde olduğu gibi, Türkçe'de de kimi varlıkların birden çok sözcükle adlandırıldığı, kimi eylemlerin de birden çok sözcükle anlatıldığı olur (Özel, 1977:49). Bunların bir kısmı belirli geçmişi ile kurulan birleşik sözcüklerdir.[1] Böylece birleşik ya da bileşik sözcük adını verdiğimiz öğeler, kavramlar ortaya çıkar.Gecekondu kavramı da yapısal olarak iki sözcükten oluşmuş bileşik bir sözcüktür. Birinci sözcük "gece", ikincisi ise konmak eyleminden türetilmiş "kondu" dur.[2] Gecekondu sözcüğü, taşıdığı toplumsal niteliklerinden ötürü de bir kavram biçimini almıştır.

Gecekondu sözcüğünün, bir kavram olarak dilimize girişi, 1940-1950 yılları arasına rastlamaktadır. Sözcüğün yaratılışı, ne kültür kurumları ne de özel bir kurum aracılığı ile olmuştur. Sözcüğün yaratılışında ve dilimize kazandırılmasında birinci etken halktır. Halkın bir "yapma" eylemi sonunda ortaya çıktığı kuşkusuzdur. Başka söyleyişle, "gecekondu kavramı halkça yaratılmış, üretilmiş bir kavramdır" (Geray, 1968:12).

Genel bir anlatımla bir gecede, çok çabuk olarak yapılan bir barınak anlamını içerir (bkz.Yasa, 1966:33).Tümüyle olmasa da genellikle köylerden ve kırsal kasabalardan göç eden insanlarca, "kentin çeşitli bölgelerinde sıkışık ve geniş kümeler halinde inşa edilen bu gibi yapı ve semtler, gecekondu bölgelerini doğurmuştur" (Yasa, 1968:176; Kongar, 1978:400).

2. Sosyal İçerikli Tanımlar

Gecekondu yerleşimleri çok çeşitli biçimlerde tanımlanmaktadır. Başlıcaları fiziksel görünüşü ve yasal statülerine göre yapılmıştır. Birleşmiş Milletler gecekonduyu, "yasal olmayan yer işgali ya da az gelirli kimselerin yaptıkları barınak" (Karpat, 1976:15) olarak tanımlamıştır. Başka anlatımla, Birleşmiş Milletlerin kabul ettiği tanıma göre, bir arazinin yasal olmayan yollardan işgali ve üzerine düşük gelirli kişilerce binaların yapılmasıdır. Üçüncü Dünya ülkeleri ise, gecekondu yerleşimlerini yasal bir kavram olarak kabul etmekte ve özel mülkiyetin ihlali olarak görmektedir (Karpat, 1976:16). Türkiye'de de belli başlı araştırmalarda, bu tür tanımlarla bağdaşır gecekondu tanımlarına rastlamaktayız. Bunlardan sosyal içerikli olanları örnekleyebiliriz:

a. Kendine ait olmayan yerde İmar Mevzuatına aykırı, sağlıksız ve teknikten yoksun olarak alelacele yapılmış olan barınaktır (Gencay, 1962 : 5-6).

b. İmar Yönetmeliğine tamamen aykırı olarak, çoğu zaman ilkel, denetsiz ve sağlık koşullarından da yoksun bir biçimde birdenbire yapılmış olan konutlardır (Yasa, 1966:34).

c. Gecekondu, kendisine ait olmayan bir yerde, imar yasalarına aykırı olarak, sağlığa ve fenne aykırı bir biçimde alelacele yapılmış olan barınaktır.[3]

ç. Gecekondu, ister sahibine, ister başkasına ait bir arsa üzerinde yapılmış olsun, ruhsatsız yapılan konutların tümüdür.[4]

d. "Gecekondu" sözü, bir gece içinde çatılan konutu anlatmak üzere halk tarafından yaratılmış bir deyimdir (Geray, 1968: 12).

e. Gecekondu birtakım kişilerin genellikle kendilerine ait olmayan topraklar üzerinde, kısa zamanda izinsiz olarak yapmış veya yaptırmış oldukları bir konuttur. Bu tanıma, kişilerin kendilerine ait olan topraklar üzerinde yaptırdığı benzer özellikler taşıyan barınakları da sokmak gerekir (Yasa, 1970:109).

f. Çoluk-çocuk, konu-komşu yardımıyla mümkün olduğu nispette gizlenerek yapılan duvarların üstüne bir gece içinde bir çatı konmasıyla yapılan barınağa "gecekondu" denilmektedir (Gökçe, 1971:10).

g. İmar yasalarına aykırı olarak, çoğu zaman ilkel, denetsiz ve sağlık koşullarından da yoksun olarak yapılmış (acele) konutlardır (Keleş, 1972:176).

ğ. Gecekondu, köylerden kentlere nüfus akınlarının ve ilgili ülkelerin toplumsal, ekonomik gelişme düzeyinin dolaysız bir ürünüdür (Keleş, 1976:118).

h. Gecekondu, toplumun saptadığa normlar ya da standartlar içinde konut sorununu çözemeyen düşük gelirli grupların, olupbittilerle oluşturduğu konut gereksinimini karşılama yoludur (Tekeli, Gülöksüz, Okyay, 1976:228) .

ı. Gecekondu "kentlileşen köylülerin" yoğun ilgi çeken, ilgiye değer görülen, sıksık siyasal tartışma gündemine getirilebilen sorunu "gecekondu" (Şenyapılı, 1978:10).

i. Gecekondu: gündüz vazifelilerin önünde yapılmayan, fakat gece, vazifeliler uykuda iken, rahatça yapılan yapılara galat olarak "gecekondu"denmektedir (Payzın, t.y.: 17).

3. Ansiklopedik ve Sözlük Tanımlar

a. Köylerden şehire göç olayının sonucu olarak şehirde yerleşme zorunda olanların belediye kurallarına aykırı yaptıkları acele barınak; aceleyle yapılı vermiş, derme-çatma yapı (Okyanus A.S, 1972:856).

b. Belediyeden veya benzeri bir kuruluştan izin almadan gizlice bir gecede yapılan barınak; derme çatma yapı (Meydan Larosse, Cilt:5, s.52).

c. Belediyeden izinsiz olarak hemen bir gecede çatılıveren yapı; acele ile yapılmış, derme çatma (Türkçe Sözlük, 1974).

ç. Gecekondu: Büyük kentlerin ve kasabaların dolaylarında, yapı izni almaksızın bir gecede çatılı veren, genellikle bir ya da iki odalı yapı (Püsküllüoğlu, 1976:l78).

d. Gecekondu: Türkiye'de özellikle büyük kentlere göç eden kırsal nüfusun buralarda kanunun ya da özel kişilerin iyeliğindeki toprak parçaları üzerinde kaçak olarak yaptığı, sağlık ve bayındırlık kurallarına uymayan konutlar (Ozankaya, 1975:471).

e. Gecekondu: Köylerden şehre göç olayının neticesi olarak şehirde yerleşme zorunda olanların belediye kurallarına aykırı yaptıkları acele barınak (...) (Ülken, 1969 : 113).

4. Yasal Tanım

"Gecekondu deyimi ile, imar ve yapı işlerini düzenleyen mevzuata ve genel bükümlere bağlı olmaksızın, kendisine ait olmayan arazi ya da arsalar üzerinde, sahibinin izni olmadan yapılan izinsiz yapılar anlatılmaktadır"[5]

Gecekondu olgusunu ve kavramını tanımlayan örnekleri daha da çoğaltmak olanağı vardır. Fakat sunulan bu örneklerin tümü olgunun tartışılması ve çözümlenmesi için yeterlidir. Ne var ki, burada her tanımın ayrı ayrı üzerinde durup bunları tartışacak ya da eleştirecek değiliz. Elbet ki, gecekondu yapım koşullarının değişmesiyle söz konusu tanımların eksik ya da fazlalıkları bulunacaktır. Oysa aynı kişilerce yapım koşullarına koşut olarak, tanımları yeniden yapma gereğinin duyulduğu örneklerde görülmektedir. Bizim, tanımlar üzerinde yapmak istediğimiz tartışma, tanımları bir bütün olarak ele almak ve Gecekondu Yasası ile getirilen tanımla karşılaştırmak; tanımların ortak olan özelliklerini açıklamaktır.

Tarihsel bir sıraya göre, sosyal içerikli tanımlardan yalnız dördü (2/a, b, c, ç), Gecekondu Yasası'ndan önce yapılmıştır. Söz konusu tanımlardaki gecekondu yapım koşulları ve ortak özellikler dikkate alındığında, yasa koyucunun adı geçen tanımlardan yararlandığı anlaşılmaktadır. Bu nedenle, sözü edilen tanımlarla yasadaki tanım birbirleriyle benzer nitelikler taşımaktadır.

Sosyal içerikli tanımların ötekileri (2/d, e, f, g, ğ, h, ı), yasadan sonra ortaya atılmıştır.[6] Bunlardan (e, g) maddelerindeki tanımlar, yasadaki koşulları yerine getirmektedir. Bu iki maddenin dışında olanlar (2/d, f, ğ, h, ı, i), bazı özellikleri dikkate alınmazsa, ne yasa ile ne de öncekilerle benzerdirler.

Ansiklopedi ve sözlüklerden kaynaklanarak verilen tanımlar ise, yasa kapsamındaki verilerle uyumlu olduğu gibi, yasayla benzerlik gösteren öteki tanımların içeriklerine de uygun olarak yapılmışlardır. Kısacası; sosyal içerikli tanımlardan (2/a, b, c, ç, e, g), ansiklopedik ve sözlük tanımların tümü, fiziki koşullar ve yasal görünümleri açısından 775 Sayılı Gecekondu Yasası'nın öngördüğü koşullarla bağdaşmaktadır. Ayrıca, sosyal içerikli tanımlardan (2/d, f, ğ, h, ı, i) maddelerinde verilenler, yapım koşullarını başka ölçütlerle değerlendirmişlerdir. Bu bakımdan, ne yasanın getirdiği ya da açıkladığı koşullara, ne de (2/a, b, c, ç, e, g) maddelerindeki benzer koşullara bu tanımlarda rastlanılmaktadır.

Sosyal tanımlardan (2/ç, e)maddelerindeki tanımlar, benzer ya da farklılıklarını vurguladığımız tüm tanımlardan bir özellikleri ile ayrılmaktadırlar. Bu özellik, kişilerin kendilerine ait olan arsa ya da araziler ürerinde yaptıkları, fakat gecekondu yapım koşullarını gösteren konutları da gecekondu kapsamına almasıdır.

Konuya daha bütüncül bir yaklaşımla bakacak olursak, genel olarak tanımların tümünün ortak özelliği; yasalara aykırı olarak konut sorununun, yoksul insanlarca ne şekilde çözüldüğü ilkesini getirmesidir. Başka anlatımla, nerede ve kimlerce, nasıl ve hangi koşullarla gecekondunun yapıldığı, söz konusu tanımlarla ortaya konulmuştur.

Tanımların tümü üzerinde, genelde yaptığımız bu çözümleme ve birleştirmeden sonra gecekondunun fiziki görünümü ve yasal koşullarındaki ortak özellikleri belirtebiliriz:

1. Yasalara aykırı oluşu.
2. Sağlık ve teknik koşullardan yoksun bulunması.
3. Başkasına ait yerde yapılmış olması.
4. Arsa sahibinin izninin olmayışı.
5. Ruhsatsız yapılmış olması,
6. Alelacele yapılmış bulunması.
7. Gizli yapılmış olması.
8. Nitelik ve niceliksiz, kişinin kendisine ait bulunan yerde de yapılsa, yasalara aykırı ve ruhsatsız barınaklar oluşu.

Birbirine benzer ya da ayrı içerik taşıyan tanımlardan, gecekondu sorununu yönlendiren, ortadan kalkmasını, önlenmesini, yeniden düzenlenmesini (tasfiyesini), düzeltilmesini amaçlayan, kuşkusuz 775 Sayılı yasada öngörülenidir. Başka deyişle, gecekondu sorununun işlevsel tanımı yasal olanıdır. Bu nedenle, yasal tanımın içeriğinin ve yasanın genel kapsamının yorumlanmasında yarar görülmektedir. "Yasal Olgu ve Sorunlar" kısmında konu üzerinde daha genişçe değerlendirme yapılacağından, burada kısaca değinmekle yetinilecektir.

775 Sayılı Gecekondu Yasası'ndaki tanım, gecekondu olgusunu yasal ve fiziksel açılardan değerlendirmiştir. Olgunun toplumsal, sosyal, ekonomik ve sınıfsal boyutlarına yer ve anlam verilmemiştir. Başka söyleyişle yasa, gecekonduluların sosyal ve ekonomik yönünü oluşturan nedenlere açıklık getirmemiştir.Bu nedenlerden dolayı Gecekondu Yasası, günümüze dek işlevini, yönlendirici etkinliğini sürdürememiş, amaçlarına eriştirilememiştir. Gecekondu Yasası ile, gecekonduların içinde barındırdıkları insanların yaşamlarını sağlıksız bir duruma soktukları; kendileri kadar, toplumun öteki kesimleri için de sağlıksız bir ortam yarattıkları üzerinde önemle durulması gerekirdi. . .

Gecekondu olayı, yalnızca konut gereksiniminden kaynaklanmamaktadır. Olgunun toplumsal, sosyal ve ekonomik nedenleri bulunmaktadır. Bunun için de toplumun sadece gecekondularda yaşayan kesimini değil, tümünü ilgilendiren bir sorundur. Olguyu tek boyutlu konut sorunu olarak görmek ve önlemler almak yerine; genel yerleşme, konut sorunu, hızlı nüfus artışı, eğitim ve öğrenim sorunları, kentleşme ve sanayileşme politika ve uygulamaları ile birlikte görmek ve değerlendirmek; bunlara göre çözümler önermek, önlemler almak ve uygulamalar yapmak gerekmektedir.

Sabri Çakır

Bkz.Sabri Çakır: Kentleşme ve Gecekondu Sorunu - Elazığ Örneği - Fakülte Kitabevi Yayınları: 71, Isparta 2007; Sabri Çakır: Türkiye'de Gecekondu Sorunu ve Politikaları.

Notlar

[1] Yeni Yazım Kılavuzu, TDK Yayınları, Sayı: 309, Ankara, 1970:44

[2] İbrahim Yasa, Gecekondu Kavramını "gece" ve "yapılmış" sözcüklerinden oluşmuş bileşik bir kavramolarak değerlendirmiştir (bkz. Yasa, "İç Göçlerin Büyük Şehirlerin İş-güç Çeşitlerindeki Etkileri, AÜEFDergisi, Cilt; l, No : 1-4, Ankara, 1968:176).

[3] Cevat Geray, "Gecekondu Sorununa Toplu bir Bakış", TODAİ Dergisi, Cilt: l, Sayı: 2, Ankara, 1968:12'den Gecekondu Problemi, II. İmar Kongresi Komisyon Raporları, No:6, İİB Yayını, Ankara, 1962:1-5.

[4] -----"1968, s.12" den Şehirleşme Sorunları Özel İhtisas Komisyonu Raporu, DPT Yayını, Ankara, 1966:71.

[5] 775 Sayılı Gecekondu Yasası, 1966/ madde: 2

[6] (i) maddesindeki tanım hariç tutulmuştur. Çünkü (i) maddesindeki tanımın alındığı çalışmanın tarihi unutulmuş olduğundan, Gecekondu Yasası' ndan önce ya da sonra olduğu anlaşılamamıştır.

Prof. Geoffrey Lewis (1920 – 2008): İslam felsefecisi, dilbilimci ve türkolog. Prof. Geoffrey Lewis, 19 haziran 1920'de doğdu, 12 şubat 2008'de öldü.

Oxford'a gitmeden önce Kuzey Londra'da University College School'da eğitim gördü.

Lewis, Oxford'da Türkçe programının başlatılmasında önayak olurken, bu girişim Oxford Üniversitesi'nde Doğu Çalışmaları Yüksek Okulu'nda (Honour School of Oriental Studies) Türkçe'nin temel çalışma alanları arasında yer almasıyla doruğa ulaştı. Bu başarı, Queen's College'den iki azılı muhafazakârın önderliğinde yürütülen yoğun muhalefete rağmen kaydedildi.

Oxford Üniversitesi'nde Türk çalışmalarına önayak olan ve 1953 yılındaki Türkçe kitabı bu dile giriş açısından klasik anlamda başlangıç kitabı sayılan Prof. Geoffrey Lewis, Türkçe dersini Latince hocasının tavsiyesiyle sadece "hobi olarak" almaya başladığında tüm hayatı o anda değişmişti.

II. Dünya Savaşı'nın ardından Oxford'a geri döndüğünde Sir Hamilton Glibb'in tavsiyesiyle Arapça ve Farsça dillerini öğrenmeye başlayan Lewis, 1947 yılında ilk senesinde şeref listesine girdi. Lewis, Türkçe dilinde tezine danışmanlık yapacak kimse olmaması nedeniyle İslam felsefesi üzerine doktora yapmaya karar verdi.

1950 yılında "Aristo Teolojisi" (Theology of Aristotle) adındaki tezini başarıyla sundu. Bu tez, 1959 yılındaki “Plotiniana Arabica” adlı çalışmasına temel oluşturdu. Aynı zamanda, hızlı bir şekilde Türkçe çalışmalarını yürüttü. Lewis, 1950 yılında Oxford Üniversitesi'nde Türkçe dilinde üniversite hocalığına başladı. Sırasıyla İslam çalışmaları ve Türkçe eğitim veren Lewis, nihayetinde Türkçe profesörü oldu. İlk olarak 1961 yılında Oxford St. Antony's College'de üniversite hocalığına layık görülen Lewis, aynı yerde daha sonra idari görevlerde bulunurken, özel olarak Türkçe dersleri de verdi. Prof. Lewis, 1987 yılında emekli oldu.

Orhun Yazıtları'ndan modern Türk şiirine kadar çok geniş bir alanda ders verdi. Aynı zamanda gerek duyulduğu zaman, kendi evinde Azerice, Kazakça ve Özbekçe dersler de verdi. Kendisinden ders alanlar onu hoş sohbet ve hayran olunacak biri olarak anımsıyor.

Oxford Üniversitesi'ndeki hocalığının yanı sıra 1959-60 yılları arasında İstanbul Robert Koleji'nde beşeri bilimler üzerine derslere başladı. Bu dersler, Mühendislik Bölümü öğrencilerine Batı ve Doğu felsefesinin temelini öğretmeyi amaçlıyordu. 1960-1968 yılları arasında Robert Koleji'nde Beşeri Bilimler'de konuk profesör olarak çalıştı.

Lewis, İslam kapsamında özellikle de felsefe ve bilim alanında çok çeşitli konulara yoğun ilgi duydu ve 1973 yılında Dr. Martin Spink ile beraber Abdülkasım'ın cerrahi alanındaki çalışmalarını konu alan bir kitap (Albucasis on Surgery and Instruments) yazdı. Aynı zamanda iyi bir Kuran hocasıydı. Yine de esas akademik ilgisi Türkçe’ye, literatürüne ve Türkiye ile olan ilişkilere oldu. Bu alanda ilk yayını "Kendi Kendine Türkçe Öğren" (Teach Yourself Turkish, 1953, 1989 gözden geçirilmiş yeni baskı) halen bu dile başlangıç için temel eser durumunda. Hemen ardından "Modern Türkiye" (Modern Turkey, 1955) adlı kitabı yazdı. Buna benzer kitaplar artık sıradanlaşmışsa da, Türkiye ve Türkçe’yi bilen bir akademisyen tarafından yazılan ilk kitaptır. Bu kitabında Lewis, her ne kadar yapılacak daha çok şey olduğunu ilk kabul eden kişilerden biri olsa da Kemal Atütürk'e ve reformlarına olan hayranlığını dile getirdi. Pek çok defalar yayımlanan bu kitap, 1978 yılında yeniden güncelleştirilerek kaleme alındı.

Ardından pek çok kitap geldi, ancak en önemlisi ilk defa 1967 yılında Oxford Üniversitesi yayınlarından çıkan ve pek çok sefer gözden geçirilen başyapıtı "Türkçe Gramer" (Turkish Grammar) kitabıydı. Dede Korkut kitabını (The Book of Dede Korkut, 1974) İngilizce olarak kaleme aldı. Son çalışması ise, "Trajik Başarı: Türk Dil Reformu" (The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, 1999; Türkçe yayımı 2003) oldu.

"The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success" (Trajik Başarı: Türk Dil Reformu) isimli kitabında Türk dil reformunun tarihçesini anlatan Lewis, bunun Kemalist devrimin en bilinen unsurlarından biri olarak görülmediğini, ancak zaman içinde Türk ulusal kimliğinin oluşmasında önemli rol üstlendiğini savunuyordu. Lewis'e göre, Türk dil reformunun ana amacı dili yabancı kelimeler ve dilbilgisi yapılarından arındırmaktan ibaret değildi, dil reformu daha ziyade ulus inşasının bir parçasıydı. Kitabın arka kapağında da yer verilen, Türk Dil Kurumu'nun Teknik Terimler Komisyonu'nun danışmanı olan Nihad Sami Banarlı'nın anlattığı, 1949 yılındaki Altıncı Kurultay'da vuku bulan ama tutanaklara geçmeyen bir hikâye şöyle:  

"Üyelerden, yeni teknik terimlerin oluşturulmasına hakim olan ilke hakkında bir soru gelir. Soruyu takip eden mahçup sessizliği nihayet Dilbilim ve Etimoloji Komisyonu'nun başkanı Saim Ali Dilemre bozar. Dil doktoru değil ama canayakın bir tıp doktoru olarak, sessizliğe daha fazla dayanamamıştır: 'Arkadaşlar, kemküm etmeyelim. Bizim prensibimiz yoktu; uydurduk!'"

Lewis'in, aynı zamanda çok sayıda makalesi de bulunuyor.

Prof. Lewis, ayrıca  Falih Rıfkı Atay'ın "Çankaya" isimli kitabından ("The Ataturk I Knew", – Bildiğim Atatürk – 1961) ve Sait Faik Abasıyanık'ın eserlerinden oluşan ("Sleeping in the Forest" – Ormanda Uyku – ) kimi öyküleri de İngilizce'ye çevirdi.

Lewis'e Oxford dışında pek çok yerde görev alması için yoğun talep geldi. 1975 – 1995  yılları arasında üyesi olduğu İngiliz-Türk Karma Komisyonu'nda (British-Turkish Mixed (Cultural) Commission) görev alan Lewis, 1972 – 2003 yılları arasında başkan yardımcısı ve 2003'ten de ölene kadar başkanı olduğunu İngiliz Orta Doğu Çalışmaları Derneği'nde (British Society for Middle Eastern Studies) görev yaptı.

Gözden uzak bir şekilde kendi başına pek çok Türk ve İngiliz diplomata, iki ülke arasında dostane ilişkilerin ilerlemesi yönünde yardımcı oldu.

Yıllar geçtikçe Türk hükümeti Lewis'i, çalışmalarından dolayı 1973 yılında liyakat ödülüne, 1991 yılında Dışişleri Bakanlığı Üstün Hizmet Ödülü'ne ve son olarak da 1998 yılında Türkiye Cumhuriyeti Üstün Hizmet Ödülü'ne layık gördü. [KaKuTS22]

Bkz. The Times, 20 şubat 2008; BBC: Türkolog Geoffrey Lewis öldü, 15 şubat 2008.

Giridî Ali Resmî Baba (ölm. 1789): Bektaşi Babası ve Uyunü’l-Hidaye adlı eserin yazarı.

Giridî Ali Resmî Baba, 18. yüzyılda yaşamıştır. Şeyh Sırrı Rifâî ve Şeyh Bedreddinü’l-Halvetî, tarafından yazılan Risâle-i Lâhutiye isimli Bektaşî erkân ve gülbenklerini anlatan yazma eserin son sayfasında “Resmî Ali Baba sene 1204 / 1789” tarihi göze çarpmaktadır. Bu muhtemelen Giridî Ali Resmî Baba’nın vefat tarihidir. Çünkü aynı yerde yer alan “İsmail Baba 1218” tarihi Şahkulu Sultan kabristanında yatan Seyyid İsmail Baba’nın mezar taşındaki tarihle aynıdır. “Uyunü’l- Hidaye”nin son sayfasında Seyyid Ali Sultan bendelerinden olduğu yazılıdır. Şeyhi ise Ali Sırrî Babadır. Uyûnü’l-Hidâye adlı eserinin arkasında kayıtlı olan bir bilgiye istinaden 1204’te vefat etmiş ve İstanbul’da Davud Paşa Mahallesi yakınlarındaki Örük / Erdik Baba Tekkesi’ne defnedilmiştir. Mürettep bir divanı da bulunmaktadır.

Giridî Ali Resmî Baba’nın ‘Uyunü’l-Hidaye’si, Bektaşîler tarafından okunulmuştur. Bektaşî erkân ve gülbenklerini kaydeden bir 19. yüzyıla ait yazmanın son sayfalarında bu eseri yazanın ya da şeyhi bulunduğu tekkenin kitapları verilmektedir. Bu kitapların içinde Giridî Ali Resmî Baba’nın Uyunü’l-Hidayesi de kayıtlıdır. Bektaşîlerin Babagân kolunun 20. yüzyıldaki dedebabası merhum Bedri Noyan da “Bütün yönleriyle Bektaşîlik ve Alevîlik” isimli kitabının faydalanılan yazma eserler kısmında “Giridî Ali (Resmo) Risâle-i Uyun-ul Hidayet, 20. Y:14, Doç.Dr. Bedri Noyan Özel kütüphanesi” ibaresiyle yer almaktadır.

Giridî Ali Resmî Baba’nın görüşleri “Uyunu’l-Hidaye”dedir. Onun tasavvuf dünyası bir yandan “ehl-i beyt” düşüncesi ve diğer yandan Muhyiddin İbn Arabî başta olmak üzere vahdet-i vücutçu mutasavvıfların görüşleri çerçevesinde oluşmuş görünmektedir; daha doğrusu “vahdet-i vücud” merkezli tasavvufun ehl-i beyt düşüncesiyle temellendirilmiş biçimidir.
Giridî Ali Resmî Baba, Uyunu’l-Hidaye’sinde ilk konu olarak mürîdin yola girişini ele almaktadır. O, bir “mürîd”in “yol”a girince ilk olarak kazanması gereken şeyin ehl-i beyt muhabbeti olduğunu ifade eder. Onlara muhib ve âşık olan insanlar – soy olarak ehl-i beytten olmayan – Kanber ve Selman’ın derecesinde olurlar. Hz. Hüseyin ve çevresindekileri şehid eden Yezid ve ona muhabbet besleyenler ise dinsiz ve fasiddirler. Tevella ve teberra kavramları burada ele alınmaktadır. Ehl-i beyte tevella, Yezid’e teberra etmeyenler, münafıktır, müşriktir, zalimdir, kâtildir.

Giridî Ali Resmî Baba “mürîd” oluşun kökenini Hazret-i Peygambere biat eden ashab gibi bir mürşide biat etmeye bağlar. “Kuran 48/10 ‘Sana bağlılıklarını bildirenler, Allah’a bağlılıklarını göstermiş olurlar: Allah’ın eli onların elleri üzerindedir. O halde kim ahdini bozarsa yalnızca kendi aleyhine bozmuş olur ve kim Allah’a karşı taahüdüne uyarsa [Allah] ona büyük bir ödül ihsan edecektir.’” âyetine işaret ederek “intisab” ya da “ikrar”ın kökenini açıklar.

Bu ikrar ya da biat – gerek Hz. Peygambere, gerek mürşide – “insan” olmaya başlayışın ilk adımıdır. Nasıl ki Kuran 53/3,4’te Hz. Muhammed için “ve ne de kendi arzu ve hevesine göre konuşmaktadır, bu kendisine indirilen vahiyden başka bir şey değildir.” Deniliyorsa; yani onun her sözüne uymak gerekse, aynı şekilde mürşide de uymak gereklidir. Çünkü mürşid, tâlib-i hakka kendi heva ve heveslerinden bir şey söylemez.

Giridî Ali Resmî Baba tasavvuf silsilesinin başına Hz. Muhammed’i oturtmaktadır. Bu günümüz Bektaşîliğinde de böyledir. Giridî, “Ya Muhammed sen olmasaydın bu kainatı yaratmazdım” hadisini işaret ederek, Hz. Peygamberin (mahbub-ı Huda) Tanrı’nın sevdiği olduğunu söylemektedir.

Giridî, bütün Bektaşiler gibi vahdet-i vücud nazariyesine inanır. Ona göre, Âdem âlemden zuhur ettiği gibi âlem de Âdem’den zuhur etmektedir. Ama yine her ikisi de Hak’dan zuhur etmektedir. Giridî şu beyiti örnek olarak kaydeder:

Sıfat u zâtına mazhar olubdur âlem ü Âdem
Gehi âdem olur âlem gehi âlem olur Âdem.
Bu tertip üzere âlemde hak hükmünü sürdürür.
Ne Âdem’siz olur âlem ne âlemsiz olur Âdem.

Bu minval üzere âlem Âdem olur bir bir devreder. Giridî, vahdet-i vücud anlayışını ortaya koymayı şöyle sürdürmektedir:

“farz olunsa ki bir Âdem üstü örtülü ev içinde otursa ve ol Âdem ben güneş gördüm dese mahza güneşin ona dokunduğu yok. Velâkin pencereden taşra bakıp gördüğü şemsin yere uran ziyasıdır. Ve şems kendi dördüncü kat göktedir. Pes bu Âdem şems gördüm demesinde hilafı yoktur, zira bir nesnenin tecellisini gördüğünde ol nesneyi gördüm dese hilaf olmaz”

Bektaşiler, diğer pek çok tasavvuf ekolleri gibi devriyeye inanırlar. Devriye ruhun önce “cemad”a sonra “nebat”a sonra “hayvan”a ve en nihayetinde “insan” geçmesi ve insandayken insan-ı kâmilliğe ulaşması sürecidir. Bu durum reinkarnasyon değildir. Zira devriyede geri dönüş yoktur. Yani İnsan’a geçen ruh, hayvan, nebat (bitki) cemad (cansız) gibi hallere bir daha dönmez. Giridî bir şiirle bu durumu açıklamaktadır:

“Şeb-i miracda(miraç gecesi) Ahmed bir melek gördü sual etti (sordu)
Bilir misin kıyasen ömrünün miktarını âyâ
Melek dedi ki bir yıldız doğar bin yılda bir kerre
Onun doğduğunu yüz kerre yüz bin gördüm ah bana
Nebî dedi ki maksûdun (arzun, isteğin) nedir Bâr-i Tealâ / (Allah)dan
Melek dedi ki Hakk’ın bir evi var ahsen (çok iyi) ü zîbâ / (süslü)
Ol ev için döner çarh-ı felekte cümle yıldızlar
Oldur hâcetim Hak’dan oldur maksad-ı aksâ
Hemen bir kerre girsem ol eve maksuduma ersem
Ol evde görsem işitsem ol evdir matlub-ı âlâ (büyük istek)
Ol evdir sûret-i insan (insanın dış görünüşü) ol evde gizlidir Rahman
Gelip ol evde birkaç gün misafir ola neslâ (nesiller, kuşaklar)
Nice bin yıl ol ev arzusuna seyr ü sefer (gidip gelme) kıldın
Eriştin ol eve girdin evinden aslını hayfâ
Bu evde ruhuna bak kim sana senden görünsün Hak
Mukayyed olma ol mutlak bilinsin gâyet mûmâ
Bu evde hâsıl olur rûh-ı pâkin zâtına mîrac
İçersin onda bîhodluk (esrime) şarâbın canına sahâ”

Bu şiir “ev” le kasdedilen insaniyetin, önemini ortaya koymaktadır. Giridî, metnin devamında şunları belirtmektedir:

“İnsan olana aslını, zâtını, hakikatini ve vücudunu öğrenmek için çalışmak gereklidir// ve nefsini bilip Rabbini bilerek “berzah”dan ve “varta-i helâk”tan kurtulup ve sırat köprüsünü kolayca geçip, cennete girip didar-ı Barî ile şereflenesin”

Giridî Ali Resmî Baba için en arzu edilen durum “insan-ı kâmil” olabilmektir.[KaKuTS18]

A. Yılmaz Soyyer

Bkz. A. Yılmaz Soyyer: 19. Yüzyılda Bektaşilik. Akademi Kitabevi Yayınları, İzmir 2005; Giridî Resmî Ali Baba el-Bektaşî: Şiirler Mecmuası (yazma). İbrahim Hakkı Konyalı Kütüphanesi, nu:17; Filiz Kılıç: “Giritli Divan Şairleri”. Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, 32 (2004): 275; Bedri Noyan: Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevilik. Ardıç Yayınları, Ankara 1999, C. II: 359.

Hafız Burhan Sesyılmaz (1887 – 1943): Hafız, Hanende, Gazelhan Burhan Sesyılmaz; 1897’de İstanbul’da doğdu.

Dedesi Van’ın Reşadiye kazasından Mustafa Ağa, babası II. Abdülhamid’in silahşorlarından Tüfekçi Ahmet Bey’dir. Hafız Burhan annesi Feride Hanım tarafından; Hırka-i Şerif Kâdiri Tekkesi Şeyhi Necmeddin Efendi’nin torunudur.

Çocuk yaşlarında sesiyle dikkatleri çeker. İlk musiki derslerini ağabeyinden alır.  Kocamustafa Paşa Rüştiyesi’ni (ortaokul) bitirir. 1918 yılında “hanende” olarakMuzikay-i Hümayun’a kabul edilir. Burhan, Muzikay-ı Hümayun’da Muallim İsmail Hakkı Bey, Zati Arca’dan yararlanır. Dinî musikî hocası İsmail Hakkı Bey’dir ve kendisinden ilâhiler meşk eder. Ayrıca Lem’i Atlı ve Sadettin Kaynak gibi hocalarla çalışma fırsatı bulur.

Köklü bir müzik eğiti almamıştır. Hıfzını (Kur’an eğitimini) sonradan tamamlar. Hafız, gazelhan, zâkir, mevlidan olarak şöhret bulur, Ramazanlarda Mevlid, Kur’an, mukabele okur, teravih namazlarında müezzinlik yapar.

Cumhuriyet’le birlikte Ankara’ya nakledilen ve Riyaset-i Cumhur Fasıl Heyeti olarak değiştirilen Muzikay-i Hümayun’dan ayrılır, Ankara’ya gitmez. Dinî görev ve faaliyetlerinin yanı sıra fasıl topluluklarında hanendelik eder. Sonradan kendi adına bir topluluk kurar. 1926-27 yıllarından sonra plaklara okumasıyla birlikte büyük bir ün sahibi olur. Aynı yıllarda yeni kurulan İstanbul Radyosu’na girer.

Hafız Burhan, Türk musikîsinin yetiştirdiği en güzel ve güçlü seslerden biri, belki de birincisi olarak 20. yüzyıl musiki hayatına damgasını vuran “efsanevi” bir sanatçıdır. Olağanüstü gür tenor sesi dikkatleri çeker. Roma Konservatuarı kendisine müzik eğitimi vermek için ısrar eder, öneri Hafız Burhan tarafından geri çevrilir. Radyoda okuduğu zaman ses teknisyenlerinin zorluklarla karşılaştığı, mikrofonların Hafız Burhan’ın sesine yeterli olmadığı anlatılır. Teknisyenlerin istediğiyle mikrofona olabildiğince uzak bir noktada şarkı okuduğu söylenir.

Columbia için okuduğu 100 kadar plağı, sayısız baskılar yapar. Taş plak ve gazel deyince hemen akla gelen isimdir “Hafız Burhan”. “Gazel”, “taş plak”, “gramofon” sözcükleri Hafız Burhan adıyla birlikte anılır.

Plaklara, şarkılar, türküler, daği havaları,  ninniler, çocuk şarkıları, kantolar, köçek şarkıları, operetler kaydeder.

Hafız Burhan Türk musikisinde eşine-benzerine az rastlanmış bir şöhretin ve ilginin odağıdır.Günde 50 lira gibi bir para alarak fasıllara katılmış, sayısız konser vermiş, döneminde müzikten en fazla para kazanmış sanatçı olmuştur.

Uzun boylu, yapılı, neşeli bir kimse olarak bilinir. 18 Nisan 1943’de Maraşal Fevzi Çakmak’ın kızının mevlûdunu okumak için gittiği Ankara’da “beyin kanaması” neticesinde vefat eder. 

Bkz. Cemal Ünlü (Haz.) Aşkın Gözyaşları, Gazelhan ve Hanende Hafız Burhan. CD – Yapım: Kalan Müzik – Hasan Saltık, 2007; Yayın Koordinatörü: Ulaş Özdemir; Kayıt: Audeon; Mastering: Rıza Okçu; Arşiv: Faruk Tuna, Cemal Ünlü, Kalan, Muammer Karabey; İngilizce Çeviri: Bob Beer; Grafik Tasarım: Burcu Kayalar; Baskı: FRS. 

Hafız Kemalettin (Gürses) (1884 – 1939): Mevlithan, gazelhan ve hanende.

İstanbul Fatih’te doğdu. “Gürses” soyadını kendisine Atatürk’ün verdiği, ailesi tarafından ifade ediliyor. Babası; Mehmet Ağah Bey’dir. Uzun yıllar İstanbul’da yaşayan bir aileye mensuptur. Annesi Feride Hanım köklü bir İstanbul ailesinin kızıdır. Hafız Kemal; biri kız, ikisi erkek üç kardeşin en büyüğüdür.

İlk eğitimini Bâki Ali Paşa Mahalle Mektebi’nde aldı; Kur’an hıfzına (hafızlık eğitimine) o yıllarda başladı. Hocası Hafız Halil Efendi’dir. Babası tıp eğitimi almasını arzu etmişse de Hafız Kemal dinî eğitimi tercih etti. Arapça, Farsça öğrendi ve musiki dersleri aldı. Çanakkale Savaşı’na katıldı, tabur imamı olarak ön saflarda savaşın içinde bulundu. Kolundan yaralanarak “gazi” oldu.

Şükriye Hanım’la evlendi; bu evlilikten Müeyyet Güney ve Naciye Melahat isimli kızları doğdu.. Şükriye Hanım’ın ölümü üzerine de Müjgan Hanım’la evlendi. Bu evlilikten de üç kız dünyaya geldi: Velice Bilge, Ayten Gürses ve Yıldız Demirel.

Gençlik yıllarında, dönemin önemli musiki adamlarından dersler aldı. Dinî musikiyi, Kasımpaşa Küçük Piyale Camii imamı Cemal Efendi’den öğrendi. Besteniğar Ziya Bey, Muallim Kazım Uz, Hacı Kirâmi Efendi diğer hocalarıydı.

Özellikle Mevlit, kaside, ezan, gazel okumakla ünlendi ve 20. yüzyılda Hafız Sami, Hafız Osman gibi üstatlardan sonra en sevilen hafızlardan biri oldu. Hafız Kemal’in tavır ve uslübu Sait Paşa Camii’nin efsanevi hocası Hasan Rıza Efendi’ye benzetilmiştir. Döneminin en iyi Mevlithanı olarak ünlenirken ezan, kaside okuması çok tutuldu, Kur’an okuması diğerlerinin gölgesinde kaldı.

Tophane Camii Hafız Kemal’in ilk görev yaptığı yerdi. Sonradan aynı semtte bulunanan “Nüzhetiye” Camii Baş Müezzinliği görevine atandı. Bir sonraki görevi, Süleymaniye Camii Baş Müezzinliği’ydi ve ölünceye kadar da bu görevde kaldı.

İstanbul Radyosu’nun ilk kuruluş yıllarından itibaren yakın arkadaşı Hafız Sadettin Kaynak ile yayınlara katıldı, aynı yıllarda Dar’ül Elhan Heyeti üyeliği yaptı. Dar’ül Elhan Tasnif Heyeti’nin notaya aldığı klasik repertuarı plaklara okuması da bu yıllara rastlar.

Hafız Kemal ve Sadettin’e dindışı musikide şöhret yolunu açan, Columbia firması için yapmış oldukları 78 devirli taş plak kayıtlardır. 1928 yılında Almanya’ya yapılan bir yolculuk ile başlayan bu kayıtlar; Türk kayıt tarihinde ilginç ve çok sevilen bir repertuarının oluşmasını sağladı. Columbia’nın “mor”etiketlerle yayınladığı 30 ve 27 cm.lik plaklara gazeller, şarkılar ve 5 plaktan oluşan Mevlit kaydını gerçekleştiren Hafız Kemal; bir dizi plağın kaydını da Sadettin Kaynak ile birlikte yaptı. Geleneksel fasıl icrası anlayışı ile gerçekleştirilen bu kayıtlarda; şarkılar, türküler okundu. Hafız Kemal Bey Dar”ül Elhan plakları dışında; Columbia, Odeon ve Sahibinin Sesi firmaları için 40 kadar plak (80 eser) kaydı gerçekleştirdi. Son bağlı bulunduğu Sahibinin Sesi firması için türküler, zeybek havaları okudu.

Mevlithan olarak kendisine büyük bir ün sağlayan Hafız Kemal Columbia’dan yayınlanan plaklarıyla ölümsüzleşti. Yaşayan “En Meşhur Mevlithan” olarak kabul gördü, ölümünden sonra da bu sıfatı taşımayı sürdürdü.

Sahneye çıkması için yapılan teklifleri geri çevdi. 1930 yılında Paris’e, 1931 yılında konser vermek için Atina’ya gitti. Atina konseri, Başvekil İsmet İnönü’nün isteği üzerine yapıldı. Yunan başbakanı Venizelos’a “kültür elçisi” olarak gönderilen heyette; Tanburi Refik Fersan, Kemençeci Fahire Fersan gibi sanatçılar da yer alıyordu.

Sporcu yönü hayli ilginçtir. Yüzmeye olan ilgisinin yanı sıra, genç yaşlarında güreş yaptı. Bu ilginin neticesi olarak her yıl Edirne’ye giderek Kırkpınar güreşlerini izledi. Çanakkale Savaşları’nın yıl dönümü olan Mart ay’ı içinde Atatürk’ün isteği ile  Mevlit okumak üzere hemen her yıl Çanakkale’de hazır bulundu. Hafız Kemal’in bir merakı da okçuluktu. İstanbul Ok Spor Kulubü’nun kurucularındandır.

Pek çok öğrencinin yetişmesinde önemli pay sahibi oldu. Bu öğrencilerden bazıları şunlardır: Mecit Sesigür, Zeki Sesli, Zeki Altın, Nusret Yeşilçay, Hüseyin Tolon.

“Mevlit’i Süleyman Çelebi yazdı, Hafız Kemal’de okudu” biçiminde sloganlaşan görüş etrafında fikir birliği edenlerin sayısı hayli yüksektir.

Kalp rahatsızlığı nedeniyle 9 Ağustos 1939 tarihinde vefat etti. Mezarı Edirnekapı’dadır. [KaKuTS26]

Bkz. Cemal Ünlü (Haz.) Vasfını Bu Resme Tertip Ettiler... Mevlithan, Gazelhan ve Hanende Hafız Kemal Bey. CD – Yapım: Kalan Müzik – Hasan Saltık, 2006; Yayın Koordinatörü: Ulaş Özdemir; Kayıt: Audeon, Selçuk Yalçın; Mastering: Rıza Okçu; Arşiv: Velice Bilge, Cemal Ünlü; İngilizce Çeviri: Bob Beer; Grafik Tasarım: Burcu Kayalar; Baskı: FRS.

I. İstatistiksel: "Aralarında akrabalık bağı bulunsun veya bulunmasın aynı evde ya da evin bir bölümünde yaşayan, aynı kazandan yemek yiyen, gelir ve giderini ayırmayan, hanehalkı hizmet ve yönetimine katılan bir veya birkaç kişinin meydana getirdiği topluluktur." Günümüzde, istatistiksel hesaplamalarda, kırsal kesimde tarımsal etkinlikte bulunan hane halkı, tarımsal işletme olarak da değerlendiriliyor.

II. Sosyolojik: Türkiye'de aile ve hane kavramları, sosyalbilim alanlarında yapılan çalışmalarda zaman zaman kavramsal olarak kimi sorunların oluşmasına yol açıyor. Örneğin bazan, hane ve aile kavramları aynı anlamda kullanılıyor, ancak hanehalkı kavramıyla hanenin / ailenin akrabalık ilişkileri açıklanıyor. Bazan da, önce aile sayısıyla hane sayısı, sonra da aile kavramıyla hane kavramı özdeşleştiriliyor. Bu anlamda, aileden / haneden söz edilirken, onun değişik aile tiplerini, "babalıkocak ailesi"yle "modern aile"yi kapsadığına dikkat çekiliyor. Oysa bu yaklaşıma, en küçük toplum birimini "nükleer aile"yi (küçük / çekirdek / modern aileyi) tanımlayabilmek için, hane kavramının değil; aile kavramının kullanılmasının yerinde olacağı gibi, güçlü itirazlar getiriliyor.

III. Antropolojik: Kimi antropologlar tarafından hanehalkı'nın sınırları, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki genel nüfus sayımlarında, aileleri sayma işini, yapılamaz bir iş gören otoritelerin, onun yerine oluşturduğu ve temel aile birimi olarak gördüğü, sürekli birlikte yemek yiyen, içen, ikamet eden ve yatan kişilerden ibaret birlik şeklinde, çiziliyor. Ve değişik tiplerdeki Türk ailesinin yerine kullanmak isteniliyor. Ancak, Türkiye'de bu kavramın birçok kişiye yabancı gelebileceği düşüncesiyle, aile kavramının muhtevası değiştirilip, ona hanehalkı kavramının muhtevasını yüklenerek -aile kavramı, hanehalkı kavramının içerdiği muhtevayla- kullanılabiliyor.

IV. Tarihsel: Kimi tarihçiler, Osmanlı İmparatorluğu'nda nüfus ve ekonomi bakımından en ayrıntılı güvenilir kaynaklar şeklinde niteledikleri, özellikle vergileme amacıyla yapıldığına dikkat çektikleri sayımları içerir tahrir defterlerinde "kişi yerine hane yani geniş aile birimi esas tutulur" diyerek, hane ile geniş aile kavramını, hanehalkı'yla da geniş ailenin bireylerini birleştiriyor.

İsmail Engin

Bkz. Sabahattin Alpat: "Türkiye'de Genel Nüfus Sayımlarından Elde Olunan Demografik Veriler." B. Güvenç ve F. C. Shorter (Ed.), Türkiye Demografyası. Hacettepe Üniversitesi Yayınları, Ankara 1971: 47-67; Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü: Türkiye İstatistik Yıllığı 1994. Başbakanlık DİE Yayınları, Ankara 1995: 308; İsmail Engin: Tahtacılar - Tahtacı Kimliğine ve Demografisine Giriş. Ant Yayınları, İstanbul 1998: 93-96; Nermin Erdentuğ: Hal Köyü'nün Etnolojik Tetkiki. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara 1956: 31; Nermin Erdentuğ: Sün Köyü'nün Etnolojik Tetkiki. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Yayınları, Ankara 1959: 31; Charles W. M. Hart: Zeytinburnu Gecekondu Bölgesi. (Çev. Nephan Saran), İstanbul Ticaret Odası Yayınları, İstanbul 1969: 31; Halil İnalcık: "Tarihi İstatistikler Dizisi Başlarken." C. Behar (Haz.) Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye'nin Nüfusu 1500-1927. Başbakanlık DİE Yayınları, Ankara 1996: IX-XI; Mübeccel Belik Kıray: Ereğli: Ağır Sanayiden Önce Bir Sahil Kasabası. Başbakanlık Devlet Plânlama Teşkilatı Yayınları, Ankara 1964: 113; Rahmi Taşçıoğlu: "Manisa İli Mütevelli Köyü Monografisi." Sosyoloji Dergisi, 10-11 (1956): 28-31. Rahmi Taşçıoğlu: "Manisa İli Kayalıoğlu Köyü Monografisi." Sosyoloji Dergisi, 10-11 (1956): 32-35.

I. Osmanlı'da kumaş deseninde kullanılan bir motiftir. Aynı zamanda, tezhip sanatının ana motiflerinden de biridir. Köken olarak "Hata", "Hatay", "Huten" adlarıyla anılan Çin Türkistanı'na bağlanır. Oradan esinlenerek bu motife "Hatai" adı verilmiştir.

Orta-Asya'dan İran yoluyla Anadolu'ya ulaşan "Hatai" motifinin en yaygın kullanım alanını bulması, Osmanlılar dönemine rastlar. Motif, her asırda farklı özellikler gösterir.

Hatai motifi, değişik çiçeklerin dikine kesitinin anatomik çizgilerinin üsluplaştırılmasıyla ortaya çıkan şekildir. Buna uzunluğuna kesit de denir. Genelde motifte gül, karanfil, lale, şakayık vb. çiçekler kullanılır.

Türk kumaşlarında, özellikle saray kumaşlarında ve giysilerinde, çinilerde bu motiflere çok sık rastlanır.

II. İpek ve klaptanla (klaptan: eğirme çarkı ile sarılan sırma veya telle karışık ya da pamuk ipliği türü) dokunan sert bir tür kumaştır. Çözgü ipliği ham ipektendir ve kumaşa istenilen sertlik bununla verilir. Atkısı büklümlü iki ipek telli ve bir klaptanlıdır. 16. yüzyılın ikinci yarısından sonra rastlanılan bu kumaştan, padişahlara çeşitli dış kaftanlar yapılmıştır.

Bkz. Melek Sevüntekin Apak / Filiz Onat Gündüz / Fatma Öztürk Eray: Osmanlı Dönemi Kadın Giyimleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları Genel Yayın No: 362, Ankara 1997: 25, 34-35, 149.

→ Hatai

→ Şah İsmail

Joan Miró (1893-1983): Ressam ve heykeltraş. 20 Nisan 1893'te Barselona'da, Passatge del Crédit'te doğar. 1910'a dek La Llotja, the Escola Superior d'Arts Industrials i de Belles Arts'daki [Endüstriyel ve Güzel Sanatlar Yüksek Okulu] derslere katılır.

1918'de ilk solo sergisini Dalmau Galerisi'nde açar. 1922'de Miró ve Masson'un çevresinde Antonin Artaud, Georges Bataille, Robert Desnos, Jean Dubuffet, Paul Eluard, Marcel Jouhandeau, Michel Leiris, Raymond Queneau ve Armand Salacrou gibi birçok avangard yazar ve ozan toplanır. André Breton'un "Gerçeküstücü Manifesto"da tanımladığı şekliyle, yeni yeni doğmakta olan gerçeküstücülüğün ileri sürdüğü şeyleri okuyup öğrenmeye başlar.

1925'te, Pierre Loeb yönetimindeki galerinin müdürü Jacques Viot'yla bir sözleşme imzalar. Haziran'da, Paris'te ilk kişisel sergisi açılır. Gerçeküstücü gruptan herkesin yazılarını içeren ve önsözünü Benjamin Péret'nin yazdığı katalog Miró'nun artık resmi olarak gruptan sayıldığına işaret eder. Yapıtları La Révolution surréaliste'te yayımlanırken, o gerçeküstücü grubun, Breton tarafından Pierre Galerisi'nde düzenlenen, "Gerçeküstücü Resim" adındaki ilk resmi sergisine katılır.

1926'da Marcel Duchamp'la Catherine Dreier'ın New York Brooklyn Museum'da düzenlediği "International Exhibition of Modern Art assembled by the Société Anonyme"e katılarak Amerika'da ilk kez sergilenir. 1927'de, kısa süre sonra onu Paris'teki gerçeküstücü gruba sokacak olan Salvador Dalí'yle tanışır. 1928'de yapıtları eleştirmenler tarafından resmi olarak kabul görür. Paris'te, André Breton Ekim ayında yayımlanan Le surréalisme et la peinture (Gerçeküstücülük ve Resim) adlı yapıtında onun yaratılarındaki "otomatizm"i selamlar. 1929 yaz aylarında Montroig'de, farklı ve zengin bir Kolaj dizisini geliştirmeye başlar. Bu eşi görülmemiş yapıtlar kısa sürede gerçeküstücü grubun ilgisini çeker: Breton da, Aragon da bunlardan birer tane alıp 1930 ilkbaharında Paris Goemans Galerisi'nde açılan "Resme Meydan Okumak" adlı sergilerine katarlar, katalogda da bu "kolajlar"ın gerçeküstücülük ve kübizmle karşılaştırıldığında eşsiz bir özgünlüğe sahip olduklarını ile